Snake Safety Farmers पावसाळा सुरू झाला की शेतकरी खरिपाच्या कामासाठी शेतात उतरतात. मात्र या हंगामात सर्पदंशाचा धोका मोठ्या प्रमाणात वाढतो. ओलसर झालेली जमीन, पाण्याने भरलेले खड्डे आणि झाडाझुडपांमधील अंधारी जागा यामध्ये सापसकट अनेक सरपटणारे प्राणी लपलेले असतात. अशा ठिकाणी काम करताना अपघात घडण्याची शक्यता जास्त असते. सतत पावसामुळे हे प्राणी बाहेर पडतात आणि शेतकऱ्यांच्या संपर्कात येण्याचा धोका वाढतो. सर्पदंश झाल्यास जीवावर बेतू शकते, म्हणून योग्य खबरदारी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. त्यामुळे शेतात काम करताना शेतकऱ्यांनी पूर्ण सावध राहणे आवश्यक आहे.
पावसाळ्यात सर्पदंशाचा धोका वाढतो
शेतात साप दिसणे ही सामान्य बाब असली तरी त्यांची हालचाल केवळ शेतापुरतीच मर्यादित राहत नाही. अनेकदा हे साप गोठा, साठवणूक केलेल्या जागा, झाडाझुडपं किंवा घराच्या आसपासही आढळतात. त्यामुळे शेतकरी आणि कुटुंबियांनी अधिक सतर्क राहणे आवश्यक आहे. सर्पदंश झाल्यास वेळेवर उपचार न मिळाल्यास जीवावर बेतू शकते. त्यामुळे साप आढळणाऱ्या परिसरात स्वच्छता राखणे आणि वेळोवेळी परिसराची तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे. साप आढळल्यास स्वतः हस्तक्षेप न करता तज्ज्ञांची मदत घेणेच योग्य ठरेल. सापांपासून बचावासाठी घर आणि शेत परिसरात योग्य उपाययोजना करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
पेरणीपूर्वी शेतात सापांची शक्यता वाढते
मे महिन्याच्या अखेरीस आणि जूनच्या सुरुवातीस शेतकऱ्यांची पेरणीसाठी तयारी सुरू होते. यावेळी शेतात मशागत करणे, गवत व पालापाचोळा साफ करणे, दगड हटवणे, गोठ्यांची स्वच्छता आणि अवजारे बाहेर काढण्याची कामे जोमात चाललेली असतात. शेतकरी या सगळ्या कामांमध्ये इतके गुंतलेले असतात की साप व अन्य जीवजंतूंची शक्यता ते अनेकदा दुर्लक्षित करतात. मात्र, झुडपांमध्ये, पालापाचोळ्यात किंवा अवजारांखाली लपलेले साप अचानक समोर आल्यास सर्पदंश होण्याचा धोका वाढतो. विशेषतः पायाखाली साप येणे हे सर्वसामान्य कारण असते. त्यामुळे पेरणीपूर्वीची कामे करताना योग्य काळजी घेणे अत्यावश्यक आहे.
मे ते ऑक्टोबर हा काळ सापांच्या हालचालींचा असल्यामुळे शेतात विषारी साप आढळण्याचे प्रमाण अधिक असते. विशेषतः नाग, घोणस, मण्यार आणि फुरशे हे चार साप शेतामध्ये जास्त प्रमाणात दिसतात. या सापांचा दंश जीवघेणा ठरू शकतो. कोल्हापूरचे सर्पमित्र धनंजय जोशी सांगतात की, याच काळात शेतकामेही मोठ्या प्रमाणावर सुरू असतात. त्यामुळे शेतकरी आणि साप यांच्यात अचानक सामना होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे सर्पदंशाचे प्रमाणही वाढते. त्यामुळे या कालावधीत शेतकऱ्यांनी जास्त सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.
सापांपासून बचावासाठी मजबूत बूट घालणे आवश्यक
शेतात काम करताना सापांचा धोका टाळण्यासाठी योग्य खबरदारी घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः गमबूटसारखे मजबूत आणि जाड बूट घालावेत, जे सर्पदंशासोबतच काटेरी झाडे आणि घाणपासूनही पायांचे संरक्षण करतात. शेतातील वातावरणात कायम जागरूक राहणे महत्त्वाचे आहे, कारण साप कोणत्याही क्षणी दिसून येऊ शकतात. अचानक हालचाल किंवा असावधपणे चालल्याने साप चावण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे काम करताना सावध राहणे खूप गरजेचे आहे. शेताच्या कडेला किंवा झुडुपाजवळ काम करताना अधिक काळजी घेणे आवश्यक असते. सुरक्षेच्या दृष्टीने योग्य पावले उचलल्यास जीवाला धोका टाळता येतो.
सर्पदंश झाल्यास त्वरित वैद्यकीय मदत घ्या
सर्पदंश झाल्यास घाबरून न जाता शक्य तितक्या लवकर जवळच्या रुग्णालयात जाणे आवश्यक आहे. सध्या ग्रामीण भागांतील अनेक रुग्णालयांमध्ये सर्पदंशावर उपचारासाठी आवश्यक औषधे सहज मिळतात. त्यामुळे वेळ न दवडता उपचार सुरू करणे महत्त्वाचे ठरते. झाडांची मुळे वापरणे, जखम कापणे, विष शोषण्याचा प्रयत्न करणे किंवा मंतरलेले धागे बांधणे हे उपाय टाळावेत. असे घरगुती उपाय केल्याने रुग्णाच्या प्रकृतीवर विपरित परिणाम होऊ शकतो. यामुळे योग्य उपचार घेण्यास उशीर होतो आणि जीवित धोक्यात येऊ शकतो. म्हणूनच सर्पदंशाच्या बाबतीत सर्वांनी योग्य माहिती ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे.
बिनविषारी सापांबाबत योग्य माहिती ठेवा
सगळे साप विषारी नसतात, नाग, मण्यार, घोणस आणि फुरशे वगळता इतर बहुतेक साप बिनविषारी असतात. त्यामुळे साप पाहिल्यावर घाबरून न जाता शांतपणे स्थिती समजून घेऊन लवकरात लवकर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. सापदंशाच्या बाबतीत योग्य माहिती आणि सावधगिरी ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे, कारण यामुळे जीवितहानीचा धोका कमी होऊ शकतो. घराच्या आणि शेतजमिनीच्या आसपास साप आढळण्याची शक्यता असते, त्यामुळे तिथे विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. सापांपासून संरक्षणासाठी घराभोवती स्वच्छता ठेवा आणि झाडं, कचरा इ. यावर नियंत्रण ठेवा. योग्य वेळी वैद्यकीय मदत मिळाल्यास सापदंशाचे परिणाम टाळता येतात.
